Ghi chép từ buổi tọa đàm sách “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản” (J.P. Satre – Dịch giả Đinh Hồng Phúc)

Rằng:

Mình chia sẻ lại những ghi chép của mình từ buổi tọa đàm học thuật “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản” (J.P. Satre) do dịch giả Đinh Hồng Phúc chủ trì (Tháng 05/2016) (Link sách: http://goo.gl/IWTucn)
Lưu ý: các tiêu đề trong bài viết là do mình đặt, dựa trên nội dung nói và quãng hơi ngắt nghỉ của dịch giả.

1. Giới thiệu bối cảnh và tác phẩm
1.1. “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản” là một bài diễn thuyết viết năm 1945, khi Satre còn mang nhiều âm hưởng của Heidegger, với ngôn ngữ đơn giản nhằm biện minh cho thuyết hiện sinh (THS) trước sự phê phán của người Cộng sản và Công giáo. Cụ thể:
1.1a: Người theo chủ nghĩa Cộng Sản [ở Pháp]cho rằng THS là “xa xỉ phẩm của tư sản” vì nó [THS] khiến người khác không còn hành động, tự ru ngủ mình vào nỗi cô đơn duy ngã và cắt đứt quan hệ con người với kinh tế xã hội.
1.1.b: Mặt khác, người Công giáo phê bình THS ở điểm chỉ tập trung vào những phần đen tối, xấu xa của con người. Họ [người Công giáo] đánh giá THS là phi luân, phi đạo lý.

1.2. Đây là tác phẩm được đọc nhiều nhất bởi độ dày vừa phải (thầy dùng từ “ngắn và mỏng”), ngôn ngữ dành cho đại chúng nên dễ đọc; tuy vậy tác phẩm lại mang rất nhiều vấn đề triết học như “vô thần”, “hiện hữu”, “tự do”, “trách nhiệm”, “nhân quả”,…

1.3. Hai luận điểm trung tâm của tác phẩm: Thứ nhất, con người là hữu thể tự do mà không cần bất kỳ một vị thượng đế nào. Thứ hai, chúng ta phải chịu trách nhiệm cho tự do của mình. Tóm lại: Con người tự làm nên chính mình.

2. Giải thích và bình luận về THS và tác phẩm “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản”

2.1. Trong tác phẩm, Satre phân loại hai nhóm THS: Hiện sinh Kito [hữu thần] và Hiện sinh vô thần. Tuy vậy, dịch giả cho rằng sự phân loại này chưa thực sự thấu đáo vì hai nhóm trên còn có các loại hiện sinh khác, chẳng hạn hiện sinh Do Thái giáo. Dù sao thì điểm chung của các nhóm THS này là đều tập trung phê phán thuyết bản chất – thuyết bản thể cơ bản của phương Tây.

2.2. Tiền đề chính của Satre trong tác phẩm là “Hiện hữu đi trước bản chất”, từ đó phân biệt giữa “tồn tại người” [Dasein] và tồn tại vật. Ví dụ: trước khi sản xuất cây dao rọc giấy, người ta đã cho nó một chức năng “rọc giấy” rồi mới tạo nên hình dáng cây dao. Ta nói chức năng rọc giấy là “bản chất” còn cây dao là “hiện hữu”. Trong trường hợp này “bản chất” đi trước “hiện hữu” [lối tư duy bản chất]. Satre, ngược lại, với khẳng định “hiện hữu đi trước bản chất” cho rằng tồn tại người [Dasein] trước hết phải ra đời, phải sống, phải lựa chọn [hiện hữu] rồi mới xác định mình là ai [bản chất]. Do đó, ông cũng chủ trương con người tự tạo ra chính mình.

2.3 Kết luận của phần này là: Con người trước hết là hư vô [không có bản tính người nào hết], số phận [của con người] được xác định do lựa chọn của chính nó [con người]. Con người là dự phóng [hướng về cái mà nó muốn trở thành].

3. Phân tích và bình luận về “ngụy tín”
Trong “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản”, Satre có đề cập đến nhiều khái niệm như “lo âu”, “bị bỏ rơi”, “tuyệt vọng”; trong khuôn khổ chương trình, dịch giả chỉ đề cập đến khái niệm “ngụy tín” – một trong những khái niệm quan trọng cần lưu ý.

3.1. “Ngụy tín” là thái độ của con người khi quên mất mình là một “hữu thể tự do” bằng cách đổ lỗi cho những nguyên nhân bên ngoài mà thực chất là ta không giải quyết được các nguyên nhân đó. Ví dụ: cuộc đời tôi sinh ra là thế, đó không phải lỗi của tôi, dòng đời đưa đẩy chứ tôi nào muốn thế, vv.

3.2. Khi nói con người là “hữu thể tự do” và tự do thể hiện ở chỗ “con người tự tạo ra chính mình” thì vấn đề “trách nhiệm” đang được đặt ra. Không ai có thể chịu trách nhiệm cho số phận của ta ngoài chính ta, thậm chí Thượng đế cũng không tác động đến được. Một câu nói nổi tiếng của Satre là “Con người bị kết án phải tự do”, “kết án” để nói rằng bản thân “tồn tại” đã một “sự đã rồi”; còn “tự do” chính là sự thể hiện của một “hữu thể tự do”, anh phải chịu trách nhiệm cho sự lựa chọn của mình. “Ngụy tín” là khi anh làm lơ với trách nhiệm hay với sự tự do lựa chọn ấy. “Ngụy tín” chính là phủ nhận tự do, mà sau đấy thầy Phúc kết luận là “sống không đích thực”.

3.3. Nhắc đến “ngụy tín” thực ra là để biện minh cho THS khi bị hiểu lầm là “bản năng” hoặc “đam mê”. Thầy Phúc có đưa ví dụ thời sinh viên của thầy, mỗi khi các anh muốn đi nhậu thì hay nói “hiện sinh đi mày”; hoặc người ta hay lấy THS để chống chế cho đam mê. Thầy nói, kể cả là đam mê thì ta cũng phải chịu trách nhiệm cho sự đam mê của mình. Ví dụ, khi ta ném một con dao vào một khoáng không trong đem tối, nếu con dao đó gây chết người thì ta vẫn phải chịu trách nhiệm cho hành động ném dao đó, vì ta đã chọn sẽ ném dao.

3.4. Tóm lại: tự do đến dâu – trách nhiệm đến đó; tự do tuyệt đối – trách nhiệm tuyệt đối. Đây cũng là tinh thần “dấn thân” của THS [được hiểu là THS trong tác phẩm này].

4. Tại sao THS lại là một thuyết nhân bản (TNB)?
Quay trở lại với nhan đề tác phẩm, khi tuyên bố THS là một TNB (vốn đã có từ thời Hy – La), Satre đã ngầm ý nói rằng THS là một dòng chảy của TNB chứ không nằm ngoài dòng chảy đó. Thầy Phúc cho rằng TNB là một mạch nhầm xuyên suốt của phương Tây và bài diễn thuyết của Satre là để tuyên bố rằng tôi là một dòng chảy của TNB.

Kết thúc phần nói chuyện, thầy Phúc nhắc chúng ta hãy lưu ý vì tác phẩm “Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản” này được viết trong giai đoạn Satre còn bị ảnh hưởng từ THS của Heidegger; sau khi Satre trình bày tác phẩm này, Heidegger đã gửi thư phản biện Satre và sau đó hai ông “tuyệt giao”. Sau này, trong các tác phẩm của Satre đã loại bỏ hết hệ thống từ vựng của Heidegger mà thay vào đó hệ thống từ vựng khác. Tuy vậy tại Việt Nam các tác phẩm của Satre vẫn chưa được dịch nhiều, do vậy mà việc nghiên cứu Satre vẫn là một vùng đất mở cho các bạn nào quan tâm.

Sài Gòn, 20/05/2015 (Đăng lại từ “Nhật ký học  ngu”)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s