về chuyện áo dài cách tân

Rằng:
1. Lẽ ra mình không định viết về áo dài cách tân hay áo dài “truyền thống” (tạm gọi như vậy) bởi vì quan điểm của mình về văn hóa là “sự lựa chọn”, nhưng sớm nay mình đọc được vài bài viết lên án áo dài cách tân gay gắt quá (thậm chí “ném đá” cả người mặc) nên cũng muốn góp lại mấy lời “gỡ gạc” cho phong trào mới này. Mình không dùng tư cách một người trẻ thích bận áo dài cách tân của hiện tại để viết mà mình muốn dùng “mình” của ngày xưa: một người đã từng cực đoan “bảo vệ” cho “truyền thống” rồi dần chuyển sang sự trung dung như bây giờ.

2. Theo nhà nhiên cứu Trần Quang Đức, áo dài ở Việt Nam có cột mốc lịch sử từ năm 1744 khi chúa Nguyễn, vì muốn độc lập với đàng ngoài về chính trị và văn hóa, đã ra lệnh cho nhân dân sử dụng trang phục mới: áo dài cổ đứng có khuy. (Đọc toàn bộ bài viết: https://goo.gl/m5rjSH). Như vậy, lịch sử của áo dài chưa tới 300 năm và nếu đồng ý lịch sử Việt Nam “bốn nghìn năm văn hiến” thì mình ngờ rằng “áo dài truyền thống” là một cách nói chưa hợp lý. Nếu hỏi lại cho kỹ “áo dài truyền thống” trông như thế nào, có lẽ mỗi cá nhân sẽ cho ra một hình ảnh khác nhau về chiếc áo ấy. “Áo dài truyền thống” là những bộ áo dài có tà chấm gót chân hay chỉ ngang đầu gối như thời kỳ đầu sau khi chúa Nguyễn ban lệnh; “truyền thống” là cổ đứng, cổ thuyền; hoặc nếu “truyền thống” hơn thì áo Giao Lĩnh thời Lê có được tính hay không? “Văn hóa”, cụ thể là trang phục, nên chăng chỉ là phong cách sinh hoạt của một cộng đồng trong một giai đoạn nào đó trong dòng chảy lịch sử mà sự thay đổi [kế thừa và phát triển] là việc tất yếu. Việc lựa chọn áo dài cách tân cũng là một sự biến trong dòng chảy đó, lấy hình ảnh “truyền thống” (chưa chắc có căn cứ) để chỉ trích áo dài cách tân là nên hay không?

3. Khi bắt đầu tin rằng “văn hóa” là sự lựa chọn, mình cũng đã học cách “chấp nhận” cuộc chơi. Chúng ta không thể lên án ai đó vì họ thích áo dài cách tân hay mặc áo dài với váy, đó là sự lựa chọn cá nhân; chúng ta cũng không thể nhân danh “cái đẹp” mà đa phần là quan niệm thẩm mỹ cá nhân để phán xét cách ăn mặc của tha nhân. Áo dài cách tân có những lợi thế của mình để được lựa chọn, thiệt tình thì mình tin là nếu áo dài cách tân “hỏng” thì đã chẳng ai lựa. Như vậy vấn đề ở đây không phải là mặc áo dài cách tân hay mặc áo dài “truyền thống” mà là số lượng các sự lựa chọn mà đại chúng có thể quyết định. Nhiệm vụ của các nhà nghiên cứu hay các bạn làm trong lĩnh vực thời trang là đưa ra tất cả các lựa chọn khả dĩ, “truyền thống” có, cách tân có, áo thời Lê có, áo thời Nguyễn có, áo năm cánh có, áo form suông có, vv và để cho đối tượng thụ hưởng quyết định. Gần đây, bên cạnh áo dài cách tân còn nhóm “Đại Việt cổ phong” – tập hợp các bạn trẻ hoài cổ đã phục dựng áo Giao lĩnh và một số phục trang triều Nguyễn, ấy là đưa thêm lựa chọn cho đại chúng. Biết đâu năm sau “mốt” cho ngày Tết sẽ là áo Giao lĩnh?

4. Một số bạn lấy lý do mình yêu di sản, yêu “văn hóa” để bài xích áo dài cách tân. Theo mình, thái độ và hành động này là chưa thỏa đáng vì ta đang cho rằng áo dài cách tân không phải là “văn hóa” hay không xứng đáng được xem là “văn hóa”. Mình thì nghĩ khác. Trong công cuộc bảo tồn và phát huy văn hóa, mình cho rằng “văn hóa” phải tồn tại trong đời sống một cách sống động, ít nhất là mức độ phủ sóng của nó đủ lớn để đại chúng nhận thức về nó. Thành ra việc áo dài cách tân có mặt khắp nơi trên phố cũng là một cái hay, người nào thích sẽ tham gia trào lưu, người không thích sẽ mặc áo dài “truyền thống”, có người sẽ tìm cách cách tân cho tinh tế hơn, có người lại nghĩ làm sao để bộ áo dài “truyền thống” hấp dẫn hơn; đều là tốt cho sự tồn tại của “áo dài” cả. Bởi vậy nên ngay cả việc tranh luận một cách văn minh về áo dài cách tân hay áo dài “truyền thống” cũng hay vì vấn đề áo dài sẽ được tiếp nối.

5. Chúng ta từng tiếc nhớ một thời các chị mặc áo dài ra đường, gào thét vì đến Tết ít người bận áo dài nhưng tại sao lại không thể mở lòng đón nhận những tà áo dài cách tân phủ sóng phố phường như bây giờ? Thiệt ra thì mở lòng chấp nhận sự thay đổi và sự đa dạng thì đời sống của mình cũng sẽ dễ chịu hơn, mình không phải phẫn nộ hay lên án, vừa tốn năng lượng và làm Tết hết vui. Nên chăng là những chia sẻ làm sao mặc áo dài cho đẹp, lúc nào thì nên và không nên mặc áo dài cách tân thay vì sự chỉ trích và bài xích (mà vốn là không thể cản được dòng “lũ” này, hehe).

6. Cuối cùng, mình cho rằng câu chuyện không phải ở chiếc áo mà là ở con người, ở cái “lễ” mà chiếc áo là một biểu tượng mà xã hội đã gửi gắm vào. Mặc áo sơ mi thay bộ vest ta được kỳ vọng hành xử nhã nhặn chuẩn mực; với bộ áo dài trang trọng ta sẽ thấy “sai sai” nếu đi hai hàng hoặc cười khả ố; mặc áo dài cách tân có thể năng động thoải mái nhưng ta cũng ý thức được một chừng mực nào đó. Đừng vì chiếc áo mà làm mất vui ngày xuân, quay về bồi đắp cái gốc cái “lễ” thì hơn.
Mùng ba Tết Đinh Dậu
-Bờm

 

Advertisements

nhân dịp “black friday” nói chuyện “fast fashion”

Rằng:

Bữa nay là “thứ sáu đen tối” (Black Friday) – ngày thứ sáu sau lễ Tạ ơn ở Mỹ, thời điểm các cửa hàng đồng loạt đại hạ giá hoặc có những chương trình ưu đãi hấp dẫn khuyến khích khách hàng mua càng nhiều càng tốt, online và offline. Không khí black friday ở Vancouver có vẻ không kịch tính như mình vẫn thấy từ các video clip trên mạng, một lý do nữa là Canada có phiên bản black friday riêng vào ngày 26/12 (sau Giáng sinh), gọi là “boxing day”. Dù vậy nếu hôm bạn ghé các cửa hàng quần áo (mặt hàng thông dụng nhất) vẫn thấy cảnh người đông như nêm, áo váy vất được xới lên tứ tung, hàng dài chờ thanh toán và âm thanh “tít tít” liên tục của máy tính tiền.

Mỗi lần thấy cảnh tượng đó mình lại cứ nghĩ đến cụm từ “fast fashion” (FF)- thời trang “mì ăn liền”; thực ra không cần phải chờ đến black friday FF mới “lên ngôi”, bình thường nó đã là một ngành công nghiệp siêu lợi nhuận rồi… FF, thường là các hãng thời trang bình dân tầm trung, chú trọng vào tối đa hóa lợi nhuận bằng cách giảm chi phí cho  nguyên liệu và nhân công; ngoài ra, để thu hút khách hàng, các hãng FF thường liên tục cập nhật các bộ sưu tập hoặc xu hướng mới khiến người dùng phải mua đồ liên tục cho “hợp mốt”. Một số hãng FF còn nổi tiếng với việc sao chép thiết kế từ các hãng cao cấp rồi sản xuất với nguyên liệu kém chất lượng hơn, trong thời gian ngắn hơn và tung ra thị trường. Nếu  bạn đi dạo trên đường Robson – con phố sầm uất nhất nhì ở Vancouver, lượn qua các cửa hàng thời trang sẽ thấy mẫu mã thay đổi đến chóng mặt, chậm là 1-2 tháng, nhanh có khi chỉ vài tuần. Với lợi thế rẻ, cập nhật xu hướng nhanh, mẫu mã đa dạng; FF  đã làm mưa làm gió trên thị trường, trở thành xu hướng tiêu dùng phổ biến.

Nhưng cái giá thực sự của FF là gì?

FF hay được phê phán dưới góc độ môi trường và đạo đức. Đối với môi trường, FF, với tính năng cập nhật xu hướng liên tục sẽ tạo ra rất nhiều sản phẩm “lỗi mốt” sau mỗi lần đổi mùa, từ đó hình thành một lượng lớn rác thải quần áo. Clip trên trang Opposing View cho thấy trung bình mỗi năm một người Mỹ vứt hơn 40kg quần áo. Các sản phẩm FF cũng triệt để cắt giảm chi phí bằng cách sử dụng nguyên liệu rẻ tiền, thường không phải cotton mà là các nguyên liệu công nghiệp có nguồn gốc từ dầu mỏ hoặc hóa chất. Nếu FF sử dụng nguyên liệu cotton thì thường cũng là các cây bông biến đổi gen hoặc được trồng với hóa chất. Và chúng ta mặc những bộ đồ ấy mỗi ngày, trực tiếp tiếp xúc với da. Chưa hết, quần áo khi được đào thải đa phần sẽ được chôn như rác hoặc tái chế (nhưng cách xử lý này cực kỳ ít); nói cách khác, những gì ta bỏ đi vẫn ở đó chứ không hề “biến mất”. FF thậm chí còn được cho là gây ô nhiễm môi trường chỉ sau dầu mỏ.

Ở góc độ đạo đức, FF hay bị chỉ trích vì bóc lột nhân công giá rẻ, chủ yếu ở các nước nghèo như Bangladesh, Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ,… Ví dụ một chiếc áo thun có giá $5 bao gồm tiền vận chuyển, quảng cáo, lợi nhuận, vốn, vv thì người công nhân làm ra chiếc áo đó sẽ nhận được bao nhiêu cho lương của mình? Chưa hết, điều kiện làm việc của các công nhân xưởng may đa phần thiếu thốn, tăng ca quá sức cũng khiến FF bị lên án. Đối với khách hàng, FF khuyến khích mua nhiều bằng cách “chạy đua” với nhau cho ra những xu hướng mới, và rác cứ tăng dần theo thời gian.

Nhân dịp black friday ngẫm nghĩ về FF nói riêng và trách nhiệm của người tiêu dùng nói chung. Mình nhớ có lần rất hào hứng bước vào cửa hàng FF, chọn được cái áo ưng ý, giở tag lên thấy “made in Vietnam”, nghĩ đến người làm ra cái áo vất vả khổ sở ra sao tự dưng thấy buồn chẳng muốn mua nữa. Lần đó là lần cuối cùng mình bước vào cửa hàng FF, cũng hơn một năm rồi; từ đó đến bây giờ mình đi sắm quần áo hình như 2 lần. Đối diện vơi FF, mình chỉ có thể sử dụng “quyền lực” của một khách hàng: nghĩ kỹ trước khi mua, mua ít lại nhưng “chất” hơn (mua chân váy đen để mặc được với hầu hết các loại áo chẳng hạn), hạnh phúc với những gì mình có mà không chạy theo “mốt”, nhìn thật sâu quá trình làm nên sản phẩm mà mình sắp sử dụng: có ai phải chịu đau khổ cho món đồ này không, mẹ thiên nhiên phải hy sinh điều gì, có cần thiết không, có đáng không?…

Lại thêm một mùa black friday không mua gì, mình vẫn ổn.

25/11/2016 – Bờm

Bạn xem thêm ở đây nha:

  1. Bài TedX phân tích về giá trị thực sự của FF https://www.youtube.com/watch?v=5r8V4QWwxf0
  2. Một số dữ liệu về tác hại của FF ở Mỹ: https://www.facebook.com/opposingviews/videos/10154239561061051/
  3. Hình trong bài lấy từ trang https://giveme-5.org/index.php/2016/08/22/fast-fashion-a-disappearing-trend/